Couperose of rosacea: wat is het verschil?

Het verschil in één oogopslag

Waarom de twee termen zo vaak door elkaar lopen

De verwarring heeft een aanwijsbare oorzaak: de twee woorden doen niet hetzelfde werk. "Couperose" is spreektaal en salonterminologie voor iets dat je ziet. "Rosacea" is een diagnose uit de spreekkamer. Ze beschrijven niet hetzelfde soort ding, en toch worden ze als alternatieven naast elkaar gezet.

Daar komt bij dat de begrippen elkaar echt raken. De patiënteninformatie van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie noemt bij de kenmerken van rosacea letterlijk "kleine uitgezette bloedvaatjes (couperose)". Het woord couperose staat dus in een medische bron, als aanduiding van een kenmerk van rosacea. Wie daaruit afleidt dat de twee hetzelfde zijn, maakt een begrijpelijke maar onjuiste stap: een kenmerk van een aandoening is niet de aandoening.

Een derde reden is dat mensen zichzelf een naam geven voordat iemand gekeken heeft. Iemand ziet vaatjes, noemt het couperose, en zoekt daarop verder. De vraag of er meer speelt komt dan niet meer aan bod, terwijl juist die vraag bepaalt wat zinvol is.

Hoe de richtlijn de diagnose afbakent

De NVDV-richtlijn geeft de voorkeur aan een indeling in kenmerken boven de oudere indeling in vier subtypen, omdat die meer houvast biedt voor de diagnose. Die kenmerken zijn ingedeeld in drie groepen, en die indeling beantwoordt precies de vraag van dit artikel.

• Diagnostische kenmerken. Aanhoudende roodheid in het midden van het gezicht, in de richtlijn "persisterend centrofaciaal erytheem", al dan niet met periodes van verergering. En phymateuze veranderingen: verdikking van de huid. Eén van deze twee is op zichzelf voldoende voor de diagnose.
• Hoofdkenmerken. Flushing (aanvallen van blozen met een warm gevoel), papels en pustels (bultjes en puistjes), teleangiëctasieën (de zichtbare vaatjes) en specifieke oogverschijnselen. Twee van deze vier samen kunnen ook tot de diagnose leiden.
• Secundaire kenmerken. Branden, steken, zwelling, droogheid en overige oogklachten. Die tellen mee in het beeld, maar zijn volgens de richtlijn niet voldoende om de diagnose op te baseren.

Hier zit het antwoord op de vraag waar dit artikel over gaat. Zichtbare vaatjes staan bij de hoofdkenmerken en niet bij de diagnostische kenmerken. Eén hoofdkenmerk is niet genoeg. Iemand met alleen zichtbare vaatjes voldoet dus niet aan de criteria voor rosacea, hoe herkenbaar het beeld ook is.

De richtlijn tekent daarbij aan dat roodheid bij een donkere huid minder goed zichtbaar is. Klachten als branden, steken en flushing kunnen dan de diagnose geven.

De kenmerken één voor één

Per kenmerk verschilt wat het kan betekenen en wat het juist niet bewijst.

• Zichtbare kleine vaatjes. Kunnen bij rosacea horen. Komen ook los daarvan voor, bijvoorbeeld bij chronische zonschade. Op zichzelf geen diagnose.
• Aanhoudende roodheid in het midden van het gezicht. Dit is in de richtlijn wel een diagnostisch kenmerk. Roodheid die blijft, ook zonder aanleiding, weegt dus zwaarder dan roodheid die opkomt en weer wegtrekt.
• Flushing. Aanvallen van blozen met een warm gevoel. Hoofdkenmerk. Zegt op zichzelf niets: blozen doet iedereen.
• Bultjes en puistjes. Hoofdkenmerk. Deze horen bij de ontstekingskant van het beeld, en die reageert anders op behandeling dan de vaatjes. Dat onderscheid staat verderop.
• Branderig of prikkend gevoel. Secundair kenmerk. Draagt bij aan het beeld, maar draagt de diagnose niet.
• Oogverschijnselen. Specifieke afwijkingen die een arts aan ogen en oogleden vaststelt, gelden als hoofdkenmerk; algemene oogklachten zoals droge of branderige ogen tellen als secundair kenmerk. De NVDV schrijft dat oogklachten veel voorkomen bij rosacea en dat ze kunnen variëren van licht tot ernstig: droge ogen, een branderig gevoel, tranen en het gevoel van een vuiltje in het oog.
• Verdikking van de huid van de neus. Diagnostisch kenmerk. Ontstaat door vergroting van talgklieren en toename van bindweefsel.
• Het verloop in de tijd. Geen los kenmerk, maar wel informatie. Of klachten komen en gaan of juist blijven, is iets wat een arts wil weten en wat je zelf kunt bijhouden.

Vier beelden die op elkaar lijken

Dezelfde kleur rood kan verschillende dingen betekenen. Deze vier situaties laten zien waarom een symptoom op zichzelf zelden een antwoord geeft. Ze zijn bedoeld om te begrijpen hoe de beoordeling werkt, niet om jezelf in te delen.

• Alleen fijne vaatjes rond neus en wangen. Eén hoofdkenmerk. Volgens de criteria van de richtlijn is dat niet genoeg voor de diagnose rosacea. Er kunnen andere verklaringen zijn, zoals chronische zonschade.
• Aanhoudende roodheid in het midden van het gezicht, met vaatjes. Aanhoudende centrale roodheid is een diagnostisch kenmerk. Dit beeld ligt dus anders dan het vorige, ook al zien beide er rood uit.
• Roodheid met bultjes en puistjes. Twee hoofdkenmerken kunnen samen de diagnose geven. Dit beeld wordt bovendien nogal eens voor acne aangezien, terwijl de aanpak verschilt.
• Roodheid met oogklachten. Specifieke oogverschijnselen zijn een hoofdkenmerk, algemene oogklachten een secundair kenmerk. Ze worden gemakkelijk los gezien van de huid, terwijl ze bij hetzelfde beeld kunnen horen.

Wat deze vier gemeen hebben: het onderscheid zit niet in de kleur, maar in welke kenmerken er nog meer zijn en hoe lang ze er al zijn. Dat is ook precies wat een arts uitvraagt.

Wat wij in onze eigen database zien

Wij houden per huidprobleem bij welke aanbieders de koppeling met bronbewijs kunnen onderbouwen. Omdat couperose en rosacea in onze taxonomie apart bestaan, kunnen we ze naast elkaar leggen. De cijfers hieronder komen live uit dezelfde telling als de huidprobleempagina's, dus ze bewegen mee.

Hoeveel aanbieders noemen beide?

Interessanter dan twee losse aantallen is de vraag hoe ze elkaar overlappen. Noemen aanbieders die couperose vermelden ook rosacea, of zijn het gescheiden groepen?

Deze verdeling zegt iets over hoe aanbieders hun aanbod beschrijven, en niets over de aandoeningen zelf. Dat een praktijk beide termen noemt, kan betekenen dat men beide beelden ziet, of dat men de termen naast elkaar gebruikt omdat bezoekers dat ook doen. Wat het niet betekent: dat het medisch om hetzelfde gaat.

Waar onze dekking zit

Dekking is niet gelijk verdeeld over het land. Deze tabel laat zien in hoeveel steden wij genoeg onderbouwde profielen hebben om van keuze te kunnen spreken, en waar die steden liggen.

Vergelijk in de tabel hierboven waar de dekking voor de twee onderwerpen samenvalt en waar niet. Wat je daar ziet is een eigenschap van ons aanbod, niet van de aandoeningen. Waar aanbieders zitten, hangt samen met bevolkingsdichtheid en met hoeveel praktijken hun aanbod online beschrijven.

Welke typen aanbieders het betreft

Onderstaande verdeling toont per onderwerp hoe de aantallen zich verhouden binnen het eigen totaal.

Uit deze verdeling volgt geen advies. Welk type aanbieder passend is, hangt af van wat er aan de hand is, en dat is nu juist wat er eerst vastgesteld moet worden. Bij aanhoudende klachten, bultjes en puistjes of oogklachten ligt beoordeling door een huisarts of dermatoloog voor de hand.

Wat onze cijfers wel en niet kunnen zeggen

Onze data beschrijft ons platform. Die grens is scherp, en het is nuttig om hem expliciet te maken.

Wat wij wel meten: hoeveel publieke vermeldingen wij met bronbewijs aan couperose en aan rosacea koppelen, in welke steden die aanbieders zitten, welke typen bedrijven het betreft, hoeveel profielen beide onderwerpen noemen, en welke delen van de database genoeg dekking hebben om iets over te zeggen.

Wat wij niet meten: hoeveel mensen in Nederland couperose of rosacea hebben, welke van de twee vaker voorkomt, hoe ernstig klachten zijn, wat een behandeling oplevert, hoe goed een aanbieder is, en wat in een individueel geval passend zou zijn. Voor geen van deze vragen hebben wij gegevens, en wij leiden ze ook niet af uit de gegevens die wij wel hebben.

Prevalentie is daar een goed voorbeeld van. De richtlijn noemt schattingen die uiteenlopen van 0,1% tot 22%, afhankelijk van de onderzochte groep en de gebruikte diagnostische criteria, met een recentere schatting van 5,4% van de algemene bevolking. Dat zijn cijfers uit epidemiologisch onderzoek. Onze aantallen staan daar volledig los van: ze tellen aanbieders, geen mensen met klachten. Hoe wij tellen en wat wij bewust niet meten, staat op de pagina over onze data en methodologie.

Wat de richtlijn zegt over laser en IPL

De NVDV-richtlijn Rosacea, gepubliceerd op 6 juli 2020, formuleert voorzichtig. Over lasertherapie staat er letterlijk: "Overweeg behandeling met PDL laser of Nd:YAG laser voor erytheem en teleangiëctasieën bij rosacea." Over IPL: "Overweeg behandeling met LPDL of IPL voor teleangiëctasieën in het kader van rosacea, waarbij aangegeven moet worden dat LPDL iets effectiever lijkt."

De vaktermen in die zinnen: erytheem is roodheid, teleangiëctasieën zijn de zichtbare verwijde vaatjes. PDL, LPDL en Nd:YAG zijn typen laser, IPL staat voor intense pulsed light, een lichtbehandeling die geen laser is.

De richtlijn merkt op dat er weinig wetenschappelijk bewijs is voor de effectiviteit, en beoordeelt de algehele kwaliteit van het bewijs als laag; alleen voor de vergelijking van LPDL en IPL op teleangiëctasieën is die redelijk. Ook staat er een uitdrukkelijk voorbehoud bij: "Benadruk dat inflammatoir erytheem niet of nauwelijks verbetert met een laser of IPL."

Wat "overweeg" betekent in een richtlijn

"Overweeg" is geen synoniem voor "doe dit". In richtlijntaal is het de aanduiding van een zwakke of voorwaardelijke aanbeveling: iets dat in aanmerking komt, afhankelijk van de situatie en de voorkeur van de patiënt. Een sterke aanbeveling klinkt anders; in deze richtlijn: "We bevelen … aan".

Dat verschil is niet cosmetisch. Een zwakke aanbeveling gaat vaak samen met beperkt bewijs, en dat is hier het geval. Wie leest dat de richtlijn laser "aanraadt bij rosacea", leest dus meer dan er staat: de aanbeveling geldt voor specifieke kenmerken, met een lage bewijskracht en met een expliciet voorbehoud erbij.

Vaatjes of ontsteking: waarom dat onderscheid uitmaakt

De richtlijn onderscheidt bij rosacea de vaatgerelateerde kenmerken, roodheid en zichtbare vaatjes, van de ontstekingskenmerken, bultjes en puistjes. Die twee groepen reageren niet hetzelfde.

Dat verklaart de zin over inflammatoir erytheem: roodheid die door ontsteking komt, verbetert volgens de richtlijn niet of nauwelijks met laser of IPL. Iemand die vooral last heeft van bultjes en puistjes en zich richt op de vaatjes, richt zich op het verkeerde kenmerk. Welke kenmerken op de voorgrond staan, is daarom de vraag die vooraf beantwoord moet worden.

Veelgemaakte misverstanden

• "Couperose is gewoon een milde vorm van rosacea." Couperose is geen vorm van rosacea, maar een beschrijving van een kenmerk. Dat kenmerk kan bij rosacea horen en kan er ook los van staan. "Mild" en "ernstig" zijn bovendien gradaties binnen een diagnose, en couperose is geen diagnose.
• "Iedere rode huid is rosacea." Roodheid in het gezicht kan verschillende oorzaken hebben. De richtlijn stelt eisen aan welke kenmerken aanwezig moeten zijn voordat van rosacea gesproken wordt.
• "Ik heb zichtbare vaatjes, dus het is alleen couperose." Zichtbare vaatjes sluiten niets uit. Ze zijn een hoofdkenmerk; of er meer speelt, hangt af van wat er verder aan de hand is.
• "Laser of IPL behandelt rosacea." Te breed geformuleerd. De aanbevelingen gaan over roodheid en zichtbare vaatjes, niet over rosacea als geheel, en de richtlijn benoemt uitdrukkelijk dat roodheid door ontsteking er niet of nauwelijks op verbetert.
• "Een dikke neus komt van alcohol." De NVDV noemt de benaming "drankneus" onterecht en schrijft dat het ontstaan van rhinophyma niets met alcoholgebruik te maken heeft.
• "Rosacea is een vrouwenaandoening." De richtlijn schrijft dat eerder werd aangenomen dat rosacea vaker bij vrouwen voorkomt, maar dat recentere gegevens erop wijzen dat het voorkomen bij mannen en vrouwen mogelijk gelijk is.
• "Skincare.nl telt voor het ene onderwerp meer aanbieders, dus dat komt vaker voor." Dit klopt niet. Onze aantallen tellen aanbieders die een koppeling met bronbewijs kunnen onderbouwen. Een verschil zegt iets over hoe praktijken hun aanbod beschrijven en over wat wij hebben kunnen onderbouwen, niet over hoe vaak iets voorkomt.

Wanneer beoordeling door een arts passend is

Laat aanhoudende of toenemende roodheid in het gezicht beoordelen door een huisarts of dermatoloog. Dat geldt zeker wanneer er bultjes en puistjes bij komen, wanneer klachten blijven ondanks rustige verzorging, of wanneer de huid van de neus dikker wordt.

Voor oogklachten is de richtlijn concreter. Verwijzing naar een oogarts wordt aanbevolen bij aanhoudende oogklachten ondanks ooglidhygiëne en kunsttranen, en bij het vermoeden dat het hoornvlies betrokken is. Bij plotselinge pijn of achteruitgang van het zicht adviseert de richtlijn met spoed te verwijzen.

Een tweede reden om te laten kijken is eenvoudiger: zolang niet duidelijk is welke kenmerken op de voorgrond staan, is ook niet te zeggen wat zinvol is. De naam volgt uit het onderzoek, niet andersom.

Uitlokkende factoren bij rosacea

Bij rosacea kunnen bepaalde factoren de klachten tijdelijk verergeren. De richtlijn noemt als voorbeelden cosmetica, weersomstandigheden, inspanning, geneesmiddelen en pittig gekruid voedsel. De NVDV noemt daarnaast warmte, zonlicht en emoties, en schrijft dat alcohol, warme dranken en gekruid eten de klachten tijdelijk kunnen verergeren.

Welke factoren meespelen verschilt per persoon, en dat is de reden om hier geen algemene lijst van te maken. Beide bronnen adviseren een dagboek bij te houden om de eigen patronen te herkennen. De richtlijn is open over de bewijskracht: er zijn geen gerandomiseerde studies gedaan naar het effect van zelfzorg bij rosacea, en de adviezen berusten op theoretische overwegingen en klinische ervaring.

Over zonbescherming is de richtlijn wel concreet: dagelijks een middel dat tegen zowel UVB als UVA beschermt, met een beschermingsfactor van minstens 15, waarbij fysische filters de voorkeur hebben omdat ze minder irriteren.

Wat je kunt meenemen naar een consult

Een consult wordt bruikbaarder als je van tevoren op een rij zet wat een arts toch gaat vragen. Denk aan:

• sinds wanneer de roodheid er is, en of die blijft of komt en gaat;
• foto's van momenten waarop de huid het roodst was, want op het spreekuur is dat vaak net niet zo;
• of er bultjes of puistjes bij zitten, en of die wisselen;
• of de ogen meedoen: droog, branderig, tranend of het gevoel van een vuiltje;
• welke verzorgingsproducten je gebruikt, ook die je juist bent gestopt;
• factoren die je zelf hebt zien terugkomen;
• eerdere behandelingen en wat die deden;
• medicijnen die je gebruikt, als dat aan de orde is.

Dit is voorbereiding, geen zelfonderzoek. Wat het beeld betekent, blijft aan degene die kijkt.

Verder op Skincare.nl

Bekijk welke aanbieders zich richten op rosacea of op zichtbare verwijde vaatjes. Wat wij tellen en hoe, staat op de pagina over onze data en methodologie.